Homeਧਰਮਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ

ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਰਹਿਬਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਲਮੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਨਮਨ

ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ, ਕੌਮ, ਖਿੱਤੇ ਜਾਂ ਕਾਲਖੰਡ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਓਨਾ ਹੀ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਲਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਦੇ, ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ

ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ (੧੯੫੦-੧੯੬੨) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਬੜੇ ਨਿਝੱਕ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਮੰਦ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਚਿਤਵਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੱਚ ਦਾ ਮਹਾਨ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ:

“ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ ॥” (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ–੨੬)

ਇਹ ਵੀ ਗੌਰਵ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਅਖਵਾ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਡਾ. ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ (੧੯੬੨-੧੯੬੭) ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਮਸ਼ਾਲ ਬਰਦਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਾਹਕ ਹਨ; ਜਦ ਮਨੁੱਖਤਾ ਆਪਣੀ ਵਿਫ਼ਲਤਾ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਧਰਮ ਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ (੧੯੬੭-੧੯੬੯) ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਾਈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਨਸਾਨੀ ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਤੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਬੰਦਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ:

“ਨਾਨਕਿ ਰਾਜੁ ਚਲਾਇਆ ਸਚੁ ਕੋਟੁ ਸਤਾਣੀ ਨੀਵ ਦੈ ॥” (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ–੯੬੬)

ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ (੧੯੯੭-੨੦੦੨) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਵਿਤਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਲਿਬਰੇਜ਼ (ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਹੈ; ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਕਵੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਰਲ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ (੨੦੦੨-੨੦੦੭) ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੂਤਪੂਰਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ (੧੯੯੮-੨੦੦੪) ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਸਦਾ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਅੰਧਕਾਰ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉੱਭਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਪਛਾਣੀ ਤੇ ਸਰਬਸਾਂਝਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿਖਾਈ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

ਵਿਸ਼ਵ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ

ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, ਤਿਬਤੀ ਨੇਤਾ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ (ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ, ੧੯੯੧-੨੦੧੧) ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਗਗਨ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਅਦੁੱਤੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਦਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹ ਜੀ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ:

“ਕਬਿ ਕਲ ਸੁਜਸੁ ਗਾਵਉ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਰਾਜੁ ਜੋਗੁ ਜਿਨਿ ਮਾਣਿਓ ॥” (ਅੰਗ–੧੩੮੯)

ਜੈਨ ਮੁਨੀ, ਸ੍ਰੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ (੧੯੨੬-੧੯੯੪) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤਿ ਦਾ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਅਵਤਾਰ ਜਾਂ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਤਨੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਮਾਨਤਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਖੱਟਿਆ ਜਿਤਨਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਡਾ. ਕੇ. ਟੀ. ਐੱਸ. ਲਾਲਵਾਨੀ (੧੯੩੧-ਈਸਵੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੂਠੇ ਬੋਲਾਂ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ:

“ਜਗਤੁ ਜਲੰਦਾ ਰਖਿ ਲੈ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ ॥

ਜਿਤੁ ਦੁਆਰੈ ਉਬਰੈ ਤਿਤੈ ਲੈਹੁ ਉਬਾਰਿ ॥” (ਅੰਗ–੮੫੩)

ਡਾ. ਲਾਲਵਾਨੀ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਲਈ ਓਪਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਜੋਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤਿ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਸਚਾਈ, ਨੇਕ ਨੀਤੀ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨੇਕ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ, ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਬਰਾਬਰੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਤਿ-ਪਾਤਿ, ਫੋਕਟ ਰਸਮਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਪ ਸਾਧਨਾ, ਘਰ ਬਾਹਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣਾ, ਜੀਵ ਬਲੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਫ਼ਜ਼ੂਲ, ਮੰਤਵਹੀਣ ਤੇ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਲਈ ਜੀਵਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਜੋ ਪਿਆਰ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀ ਹਨ।

ਡਾ. ਹੀਰਾ ਲਾਲ ਚੋਪੜਾ (‘ਸਿੱਖ ਰੀਵਿਊ’, ਫਰਵਰੀ ੧੯੯੭) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਯੁੱਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਵਚਨ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੰਪਤੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ।

ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ

ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਪੀ. ਐੱਮ. ਵਯਲਮ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਐਨ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਸਿੱਖ ਬਿਲੀਫ਼’ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ: ਪਹਿਲਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਰਲ ਜਿਹਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਰਾ-ਭਰਾ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਨਸਲ, ਕੌਮ, ਰੰਗ, ਬਰਾਦਰੀ ਜਾਂ ਮਰਦ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਜ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਬਗੈਰ ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਵਰਗਾਂ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤਿ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਤੀਜਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਥਨੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਰਨੀ ‘ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਨਾ ਲਵੇ, ਸਾਧੂਆਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਨਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਘਰ-ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਕੇ ਗ੍ਰਿਸਤੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜੁੱਟੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਡਿਊਟੀਆਂ ਨਿਭਾਅ ਕੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਇਤਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਨਾਮ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਸੂਰਜ ਭਾਨ (੧੯੭੪) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਕੋਈ ਦੇਸ਼, ਬਿਗਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਓਪਰਾ ਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮੌਲਵੀ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ (‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ’, ਭਾਗ-੨ ਪੰਨਾ-੯੬) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਯਦ ਪੀਰ ਹੁਸੈਨ (ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦਾ ਚਿਰਾਗ਼) ਸੀ, ਕੁਝ ਇਲਮ, ਹੁਨਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲ ਪੈਗ਼ੰਬਰੀ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਲੌਕਿਕ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਸਿਵਾਏ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ, ਰੱਬ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀਨਾਂ ਤੋਂ ਦਵੈਤ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਮਜ਼ਹਬ ਹੀ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਮਾਜ਼, ਰੋਜ਼ਾ, ਸੁੰਨਤ, ਕਾਬਾ, ਬੁੱਤ ਪ੍ਰਸਤੀ, ਛੂਆ-ਛੂਤ, ਜਨੇਊ ਪਾਉਣਾ, ਕਿਸੇ ਜ਼ਾਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਨਿੰਦਾ ਆਦਿ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਫਿਰਕਾ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ।

ਸਾਧੂ ਟੀ. ਐੱਲ. ਵਾਸਵਾਨੀ (੧੮੭੯-੧੯੬੬) ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖੀ ਧਰਮ, ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ’। ਪੂਰਬ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਸੁਜਾਨ ਸਪੁੱਤਰੋ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹੋਠਾਂ ‘ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਕੋਈ ਸਭਿਆਚਾਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸੱਕਦਾ, ਇਹ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖ ਲਵੋ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਣਦਿਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਦਿਨ ਕੌਮ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਾਲਣ ਦਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕੰਮ ਆਵੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਹੀ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੋ ਚੀਜ਼ ਕੰਮ ਆਵੇਗੀ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਥੱਕੀਆਂ ਮੰਦੀਆਂ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ ਉਸ ਖ਼ੁਸ਼-ਰਹਿਣੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦੇਸ਼ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨਾਂ ‘ਤੇ ਫਿਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਗੇ।

ਡਾ. ਡੀ. ਕੇ. ਤਿਰਪਾਠੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਟੀਚਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ’ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਝ ਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਪਾਠ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

“ਜਪਿ ਜਪਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਅਘਾਏ ॥ ਸੰਤ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਗਲ ਫਲ ਪਾਏ ॥” (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ–੮੯੫)

ਪਰਸ ਰਾਮ ਚਤੁਰਵੇਦੀ (੧੮੯੪-੧੯੭੯) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦਾ ਮੱਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਰਬ ਸਾਧਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਸਲੀ ਗਿਆਨ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਹਾਰਕ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕਮਾਈ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤੇ ਰਚ ਮਿਚ ਕੇ ਜੀਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸਵਾਮੀ ਆਨੰਦ ਅਚਾਰੀਆ (੧੮੯੧-੧੯੪੫) ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਵੈਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਆਤਮ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਠਿਨ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਸੰਸਾਰਕ ਉਲਝਣਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕੇ।

ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ (੧੮੬੩-੧੯੦੨) ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਪੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਣ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਪੁਨੀਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਨੇਹ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਚਾਰਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਹਿੱਤ ਫੈਲ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤਿ ਦੇ ਅਸਲ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਡੇਵਿਡ ਬੀ. ਹਾਰਨਡ (੧੯੩੨-੨੦੧੭) ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਇਵੇਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਹੋਣ।

ਮਦਨ ਜੀ ਗਾਂਧੀ (‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ’ਜ਼ ਜਪੁਜੀ, ਦ ਸੈਲੇਸਟੀਅਲ ਲੈਡਰ’) ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕੰਵਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’, ਅਜਿਹਾ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਹੜਾ ਨੇਕ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲਿਬਰੇਜ਼ (ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰਿਆ) ਹੋਵੇ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਪਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਉਮੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਖਿਆਈਆਂ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਖਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚੰਗੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜਗ-ਮਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਾਣੀ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਦਾ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਵਡਮੁੱਲਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸਨੇਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਾਨੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਫ਼ਤ-ਓ-ਸਲਾਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਈ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇ. ਮੈਲਕਮ (੧੮੧੨) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਕਰਖ਼ਤ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਜੋੜਿਆ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਤੱਕਣੀ, ਇੱਕ ਨਿਰਮਲ ਮੁਸਕਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਕਵੀ ਮਰਾਠੀ, ਮਾਹੀ ਪਾਤੀਸ (੧੭੩੩, ‘ਭਗਤ ਲੀਲਾਮ੍ਰਿਤ’) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਦੇਣਦਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਨਦਰ ਨਿਹਾਲ ਸਦਕਾ ‘ਸਭ ਲਈ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ’; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ, ਨੇਕੀ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ; ਦੱਗਾ, ਫਰੇਬ, ਕਪਟ, ਈਰਖਾ, ਵੈਰ, ਵਿਰੋਧ, ਸਾੜਾ, ਦਵੈਸ਼, ਮਾਰ ਧਾੜ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਿਰਬਲ ਕਰਨ ਦੇ ਠੋਸ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚਾੜ੍ਹਿਆ—’ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਹਨ’, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਹੀ ਕੁਝ ਵਖਰਾ ਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।

ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਚੁੱਪ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਅਨੁਭਵੀ ਆਤਮਾ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਤਮਾ ਉਤਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਹੋਈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਚਰਨ ਹੀਣ ਬਦ-ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਅਤੇ ਧੱਕੜਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵੱਡੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਵਖਾਇਆ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ (੧੮੨੨-੧੯੨੧) ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਅਤ ਉੱਤੇ ਸਤਿਨਾਮੁ ਦਾ ਚੰਦਨ ਛਿੜਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਲ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ।”

ਜੇ. ਆਰ. ਨਦੀਮ ਕਾਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਲਾਜਵਾਬ ਖਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇ. ਡੀ. ਕਨਿੰਘਮ (੧੮੧੨-੧੮੫੧) ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।’ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ (੧੮੯੧) ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ।’

ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ (੧੮੮੧-੧੯੩੧) ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੇ ਸੰਤ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਕਾਗਜ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਿਕਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਬੀ, ਨੂਰਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰਾਨਾ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਗੁਣਵਾਨ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਂ ਹਲਤ-ਪਲਤ ਸੰਵਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਮਰ ਕਥਨ ਹੈ:

“ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਨਾਨਕਾ ਤੈਥੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਕੱਖ ਨਾਨਕਾ ॥

“ਪੰਜਾਬ ਜੀਂਦਾ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ“

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕਾਂ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਇਸ ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਰਹਿਬਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅੱਜ ਵੀ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮਨ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਦਾ ਹੀ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਜੀਂਦੀ ਅਤੇ ਵੱਸਦੀ ਰਹੇਗੀ।

RELATED ARTICLES

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

- Advertisment -
Google search engine
Google search engine

Most Popular

Recent Comments