Homeਧਰਮਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੜੱਪਾ, ਤੁਲੰਬਾ (ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਦਾ ਉਧਾਰ), ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ...

ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੜੱਪਾ, ਤੁਲੰਬਾ (ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਦਾ ਉਧਾਰ), ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ

ਪੱਛਮੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਧਿਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ‘ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ‘ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਉਦਾਸੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਪੜਾਅ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਹੜੱਪਾ, ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰ ਪਹੋੜਾਂ (ਤੁਲੰਬਾ), ਖ਼ਾਨੇਵਾਲ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੜੱਪਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੁਲੰਬਾ (ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰ ਪਹੋੜਾਂ) ਵਿਖੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ (ਸੱਜਣ ਸ਼ਾਹ) ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਮੋਮ ਕਰਕੇ ਅਸਲੀ ‘ਸੱਜਣ’ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ੇਖ਼ ਇਬਰਾਹੀਮ ਨਾਲ ਹੋਏ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਵਾਦ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰੇ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਚਮੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪਤਾਸਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਰਮਜ਼, ਪੀਰ ਬਹਾਉਦੀਨ ਮਖ਼ਦੂਮ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੋਝੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵਿਖੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ੇਖ਼ ਹਾਜੀ ਅਬਦੁਲ ਬੁਖ਼ਾਰੀ (ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ) ਨਾਲ ਫ਼ਕੀਰੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਇਕਾਗਰਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਈ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮੂਲ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਦੇ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੰਭੀਰਤਾ ਸਹਿਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੜੱਪਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਹੀਵਾਲ) ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸਫ਼ਰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਜੜ੍ਹਾਂਵਾਲਾ, ਓਕਾੜਾ, ਦੀਪਾਲਪੁਰ, ਪਾਕਪਟਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀਵਾਲ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੱਚ ਸੀ:

“ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਭਰਿਪੁਰਿ ਲੀਣਾ ਆਪੇ ਸਰਬ ਸਮਾਣਾ ॥” ( ਅੰਗ–੫੯੬)

ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰ ਹੜੱਪਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਹੀਵਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਚੀ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ (ਤਕਰੀਬਨ ਛੱਬੀ ਸੌ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ) ਵੱਸਦਾ ਹੜੱਪਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਮਿਲੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਲਿਖਤਾਂ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ, ਕਲਾ ਕਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਧਾਤ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਾਫ਼ੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਸੱਭਿਅਕ ਅਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੜੱਪਨ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਸਭਿਅਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਛੱਬੀ ਸੌ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਹੜੱਪਾ ਨਗਰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਨਗਰਾਂ ਮੋਚੀ ਵਾਲਾ, ਮੋਰ ਕੁੰਡਾ, ਖ਼ੈਰਪੁਰ, ਕੋਟ ਅੱਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅੰਬਵਾਲਾ, ਓਕਾੜਾ, ਨੂਰਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀਵਾਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਢਾਈ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਹੜੱਪਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਠਹਿਰ ਕੇ ਰੱਬੀ ਕੀਰਤਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਸੰਗਤ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਹੜੱਪਾ) ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਵਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੜੱਪਾ ਦੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ “ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਕਮਾਲੀਆ” ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਗਾਈ ਹੋਈ ਜੋਤ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਜਗਦੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇੱਕ, ਦੋ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ ਉੱਨੀ ਸੌ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਦਸ ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਗ਼ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰ ਪਹੋੜਾਂ (ਤੁਲੰਬਾ) ਵਿਖੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ (ਸੱਜਣ ਸ਼ਾਹ) ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਉਧਾਰ

ਹੜੱਪਾ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਕਬੀਰਵਾਲਾ, ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ, ਕਸੋਵਾਲ, ਮੀਆਂ ਚੰਨੂੰ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰ ਪਹੋੜਾਂ (ਤੁਲੰਬਾ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਆਣ ਮਿਲੇ। ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੁਲੰਬਾ ਤੇ ਕਬੀਰਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਮਖ਼ਦੂਮ ਬਿਲਾਵਲ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੱਜਨ ਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਰਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ; ਸਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੱਜਨ ਦੇ ਚਾਚਾ ਸੱਜਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬੜਾ ਨਿੱਘਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਹਾ-ਧੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕ ਲੈਣਾ ਜੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਜਣ ਸ਼ਾਹ ਬਾਹਰੋਂ ਬੜਾ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨ-ਮਾਲ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਛਲ-ਕਪਟ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ।

ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮਰਦਾਨਿਆਂ ਰਬਾਬ ਛੇੜ, ਬਾਣੀ ਆਈ ਹੈ।“ ਅਤੇ ਇਸ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

“ਉਜਲੁ ਕੈਹਾ ਚਿਲਕਣਾ ਘੋਟਿਮ ਕਾਲੜੀ ਮਸੁ ॥ ਧੋਤਿਆ ਜੂਠਿ ਨ ਉਤਰੈ ਜੇ ਸਉ ਧੋਵਾ ਤਿਸੁ ॥੧॥ ਸਜਣ ਸੇਈ ਨਾਲਿ ਮੈ ਚਲਦਿਆ ਨਾਲਿ ਚਲੰਨਿ ॥ ਜਿਥੈ ਲੇਖਾ ਮੰਗੀਐ ਤਿਥੈ ਖੜੇ ਦਿਸੰਨਿ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ ਕੋਠੇ ਮੰਡਪ ਮਾੜੀਆ ਪਾਸਹੁ ਚਿਤਵੀਆਹਾ ॥ ਢਠੀਆ ਕੰਮਿ ਨ ਆਵਨ੍ਹੀ ਵਿਚਹੁ ਸਖਣੀਆਹਾ ॥੨॥ ਬਗਾ ਬਗੇ ਕਪੜੇ ਤੀਰਥ ਮੰਝਿ ਵਸੰਨਿ ॥ ਘੁਟਿ ਘੁਟਿ ਜੀਆ ਖਾਵਣੇ ਬਗੇ ਨਾ ਕਹੀਅਨਿ ॥੩॥ ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰੀਰੁ ਮੈ ਮੈਜਨ ਦੇਖਿ ਭੁਲੰਨਿ ॥ ਸੇ ਫਲ ਕੰਮਿ ਨ ਆਵਨ੍ਹੀ ਤੇ ਗੁਣ ਮੈ ਤਨਿ ਹੰਨਿ ॥੪॥ ਅੰਧੁਲੈ ਭਾਰੁ ਉਠਾਇਆ ਡੂਗਰ ਵਾਟ ਬਹੁਤੁ ॥ ਅਖੀ ਲੋੜੀ ਨਾ ਲਹਾ ਹਉ ਚੜਿ ਲੰਘਾ ਕਿਤੁ ॥੫॥ ਚਾਕਰੀਆ ਚੰਗਿਆਈਆ ਅਵਰ ਸਿਆਣਪ ਕਿਤੁ ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਿ ਤੂੰ ਬਧਾ ਛੁਟਹਿ ਜਿਤੁ ॥੬॥੧॥੩॥” (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ–੭੨੯)

ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਸੌਂ ਗਏ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹੇ। ਸੱਜਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੌਂ ਜਾਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਪਰ ਮਧੁਰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਜਾਦੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਮੋਮ ਦਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵਅਰਥ ਵਾਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇ ਹਿਰਦਾ (ਮਨ) ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ ਹੈ; ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਹੱਥ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਸ ਮਕਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰੋਂ ਚਿੱਟ-ਕੱਪੜੀਆ, ਨਿਮਰ ਤੇ ਸਾਧੂ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੜਫ਼ਾ-ਤੜਫ਼ਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦੇਂਦਾ ਹੋਵੇ।

ਸੱਜਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ‘ਤੇ ਹੀ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਘਬਰਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਦੀਨ–ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਸੱਜਣ (ਮਿੱਤਰ) ਬਣ ਕੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰ।“ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਜਣ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਜਣ ਪੁਰਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੱਜਣ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਭਾਈ ਜੋਧ ਜੀ ਨੇ ਸੱਜਣ ਦੀ ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰ ਪਹੋੜਾਂ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ; ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਭੇਜੇ ਸਨ।

ਖ਼ਾਨੇਵਾਲ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਦੁੱਧ ਤੇ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਰਮਜ਼

ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰ ਪਹੋੜਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕੱਚਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਕਬੀਰਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਕ ਕੇ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਖ਼ਾਨੇਵਾਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਬਚਨ ਕਰਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਸੱਜਣ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸੱਜਣ ਬਣਾ ਕੇ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮਕੋਟ, ਕੋਟ ਅੱਬਾਸ, ਬਸਤੀ, ਸਾਦਿਕਾਬਾਦ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜ ਸੌ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵੱਸੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਮੁਲਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਖ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰਿਆ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤਾ (ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਫ਼ਕੀਰ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ)। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਪਿਆਲੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਚਮੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਤਾਸਾ (ਖੰਡ ਦਾ ਬਣਿਆ ਗੋਲਾ) ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ (ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਚਮੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਦੁੱਧ ਉੱਪਰ ਤੈਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਬਿਖੇਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਾਸਾ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੁਗੰਧ ਵੰਡਣ ਆਏ ਹਾਂ)। ਫ਼ਕੀਰ ਇਸ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਮਜ਼ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਨ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਉਨਾਸੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਕੋਠੇਵਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ, ਹਜ਼ਰਤ ਫ਼ਰੀਦੂਦੀਨ ਮਸਊਦ ਗੰਜ-ਏ-ਸ਼ਕਰ (ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ, ੧੧੭੩-੧੨੬੫ ਈਸਵੀ) ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ੇਖ਼ ਇਬਰਾਹੀਮ ਨੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਾਜ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪੁੱਛੀ। (ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਕਪਟਨ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ੧੫੦੭-੦੮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ)। ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਇਬਰਾਹੀਮ ਜੀ ਬਾਗ਼ੋ-ਬਾਗ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਕੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਜੋਤ ਬਰਾਬਰ ਹੈ? ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਉਸ ਅੱਲਾ ਦੇ ਨੂਰ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸਭ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ।“ ਅਤੇ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:

“ਆਪੇ ਰਸੀਆ ਆਪਿ ਰਸੁ ਆਪੇ ਰਾਵਣਹਾਰੁ ॥ ਆਪੇ ਹੋਵੈ ਚੋਲੜਾ ਆਪੇ ਸੇਜ ਭਤਾਰੁ ॥੧॥

ਰੰਗਿ ਰਤਾ ਮੇਰਾ ਸਾਹਿਬੁ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥” (ਅੰਗ-੨੩)

ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਕ ਫ਼ਕੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਅੱਲਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਖ਼ਦੂਮ ਜੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਗੁਰਮੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਉ, ਤਾਂ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪ ਆਪਣੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸੌਂ ਜਾਣਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।

ਪੀਰ ਬਹਾਉਦੀਨ ਮਖ਼ਦੂਮ ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਰਹੱਸ

ਪੀਰ ਬਹਾਉਦੀਨ ਮਖ਼ਦੂਮ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਫ਼ਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਹੱਜ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ। ਉਸ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਹਾੜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਧੂ ਬੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਅਰਸ਼ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸੁਫ਼ਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹਾਉਦੀਨ ਮਖ਼ਦੂਮ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸੋਕਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਜਿਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੇ ਖ਼ੁਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਵਰਖਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਵਰਖਾ ਹੋ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਹਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਵਰਖਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਪੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਭੁੱਖੇ ਹੀ ਰਹੇ।

ਪੀਰ ਜੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾ ਬੈਠੇ; ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੇ ਖ਼ੁਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਪਰ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਆਇਆ। ਤਦ ਇਬਾਦਤਗੀਰਾਂ (ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ) ਨੇ ਪੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਭੁੱਖੇ ਰਹੇ ਹੋ? ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਕਿਉਂ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਖੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਲਾ ਕੋਲੋਂ ਭੋਜਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।“

ਇਸ ਜਵਾਬ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਬਹਾਉਦੀਨ ਮਖ਼ਦੂਮ ਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਸੁਫ਼ਨੇ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਰਤੇ (ਅੱਲਾ) ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਪੀਰ ਬਹਾਉਦੀਨ ਮਖ਼ਦੂਮ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: “ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਲਾ (ਅਕਾਲਪੁਰਖ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਅੱਗੋਂ ਲਈ ਕਦੇ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।“ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੀਰ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: “ਮਨਮੁੱਖ ਸਦਾ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਗੁਰਮੁੱਖ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।“ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਠਹਿਰ ਕੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੀ ਛਹਿਬਰ ਲਾਈ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਵੀ ਕੀਤੇ:

“ਸੇਵਕੁ ਦਾਸੁ ਭਗਤੁ ਜਨੁ ਸੋਈ ॥ ਠਾਕੁਰ ਕਾ ਦਾਸੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੋਈ ॥

ਜਿਨਿ ਸਿਰਿ ਸਾਜੀ ਤਿਨਿ ਫੁਨਿ ਗੋਈ ॥ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਦੂਜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ ॥੧॥

ਸਾਚੁ ਨਾਮੁ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਵੀਚਾਰਿ ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਾਚੇ ਸਾਚੈ ਦਰਬਾਰਿ ॥੧॥” ( ਅੰਗ-੩੫੫)

ਕੁਝ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਠਹਿਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ ਕਰਾ ਕੇ (ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੜਾ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਲਤਾਨ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ।

ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ‘ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ‘ ਨਾਲ ਨੌਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਵਾਲਾਂ–ਜਵਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ

ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੋ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕਰਦਿਆਂ ਅਲੀਪੁਰ, ਸ਼ੁਜਾਬਾਦ, ਖ਼ਾਨਪੁਰ, ਜਲਾਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਸੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ‘ਭਟੀਆ’ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਹਾਜੀ ਅਬਦੁਲ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਸਾਹਿਬ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਖ਼ਦੂਮ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ‘ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ:

ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿੱਥੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ (ਹਉਮੈ) ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਅੱਲਾ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਦੂਜਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗਤ ਹੀ ਇਸ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਚਾਬੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੀ ਕਿ ਮਨ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਸਵਾਲ ਸੀ ਕਿ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਕਾਗਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਵੇਂ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ‘ਦਿਵਯ-ਜੋਤਿ’ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਦਿਵਯ-ਜੋਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਸਵਾਲ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਓ। ਅੱਠਵੇਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਉਪਰੰਤ ‘ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ’ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਨਿਯਮਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਸਤਿਸੰਗ ਭਵਨ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਅਗਾਂਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁਲਤਾਨ-ਉੱਚ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਮਿੱਠਣ ਕੋਟ, ਸੱਖਰ, ਰੋੜੀ, ਲਾਰਕਾਨਾ, ਦਾਦੂ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ (ਸਿੰਧ), ਠੱਟਾ, ਕਰਾਚੀ ਅਤੇ ਹਿੰਗਲਾਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੱਲ ਵਧੇ।

ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਪੈਗ਼ਾਮ

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਇਸ ਨੌਵੇਂ ਭਾਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਤਰਕ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਇਨਸਾਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸੱਜਣ ਠੱਗ) ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਹੜੱਪਾ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਸੂਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨਗਾਹਾਂ ਤੱਕ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇਹੋ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਸਤਿਸੰਗ ਕਰਨਾ, ਹਉਮੈ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਫ਼ਕੀਰੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਧਰਮ ਹੈ।

RELATED ARTICLES

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

- Advertisment -
Google search engine
Google search engine

Most Popular

Recent Comments