ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ 21 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ।
ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ
ਪੰਚਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ 21 ਨਵੰਬਰ, ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗੋਧੂਲੀ ਵੇਲੇ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ: ਸ਼ਾਮ 5:25 ਤੋਂ 5:52 ਵਜੇ ਤੱਕ
- ਅਭਿਜੀਤ ਮੁਹੂਰਤ: ਸਵੇਰੇ 11:46 ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ 12:28 ਵਜੇ ਤੱਕ
- ਬ੍ਰਹਮ ਮੁਹੂਰਤ: ਸਵੇਰੇ 5:01 ਤੋਂ 5:55 ਵਜੇ ਤੱਕ
ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਦੇਵਉਠਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਸਮ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ
ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ:
- ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ
- ਚਾਰ ਗੰਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਮੌਲੀ
- ਗਮਲੇ ਅਤੇ ਚੌਕ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਗੇਰੂ ਤੇ ਚੂਨਾ
- ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਦੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ
- ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਧੂਪ, ਅਗਰਬੱਤੀ ਅਤੇ ਕਪੂਰ
- ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਜਾਂ ਸਾੜੀ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਸਮਾਨ
- ਚੰਦਨ, ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਗੰਗਾਜਲ
- ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੌਕੀ ਅਤੇ ਪੀਲਾ ਕੱਪੜਾ
- ਪੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜਨੇਊ
- ਨਾਰੀਅਲ, ਪਾਨ, ਸੁਪਾਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣਾ
- ਆਂਵਲਾ, ਸਿੰਘਾੜਾ, ਬੇਰ, ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ
- ਮਿਠਾਈ ਜਾਂ ਖੀਰ ਦਾ ਭੋਗ
- ਹਲਦੀ, ਰੋਲੀ, ਅਕਸ਼ਤ ਅਤੇ ਮੌਲੀ
ਜੇਕਰ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ
ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗੋਧੂਲੀ ਵੇਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਗਮਲੇ ਨੂੰ ਵਿਹੜੇ, ਛੱਤ ਜਾਂ ਬਾਲਕਨੀ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖੋ। ਗਮਲੇ ਨੂੰ ਗੇਰੂ ਨਾਲ ਸਜਾਓ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਜਾਂ ਗੇਰੂ ਨਾਲ ਸਵਾਸਤਿਕ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਓ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਮਲੇ ਦੇ ਚਾਰ ਕੋਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਗੰਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰੋਂ ਮੌਲੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਲਈ ਵਿਆਹ ਦਾ ਮੰਡਪ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਮੰਡਪ ‘ਤੇ ਬੰਦਨਵਾਰ ਵੀ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਗਮਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੰਗੋਲੀ ਜਾਂ ਚੌਕ ਬਣਾਓ। ਇਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਚੌਕੀ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੀਲਾ ਕੱਪੜਾ ਵਿਛਾਓ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਅਤੇ ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ, ਅਕਸ਼ਤ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤਰ ਜਪੋ:
“ਓਮ ਗੰ ਗਣਪਤਯੇ ਨਮਹ।”
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਓ। ਆਪਣਾ ਨਾਮ, ਗੋਤਰ, ਤਾਰੀਖ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਤੁਲਸੀ-ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਲ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਛੱਡ ਦਿਓ।
ਹੁਣ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ‘ਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕੋ, ਰੋਲੀ ਅਤੇ ਹਲਦੀ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਮਾਤਾ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਸਮਾਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰੋ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹੋ:
“ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦ ਜਨਨੀ ਸਰਵ ਸੌਭਾਗਯਵਰਧਿਨੀ।
ਆਧਿ ਵਿਆਧਿ ਹਰਾ ਨਿਤਯੰ ਤੁਲਸੀ ਤਵੰ ਨਮੋਸਤੁਤੇ॥”
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਗਾਜਲ, ਫਿਰ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਓ। ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਓ। ਚੰਦਨ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਪੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜਨੇਊ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰੋ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮੰਤਰ ਜਪੋ:
“ਓਮ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ।”
ਹੁਣ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਿਓਂ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹਲਦੀ ਦਾ ਲੇਪ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਲਗਾਓ। ਗੰਨੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੰਡਪ ‘ਤੇ ਵੀ ਹਲਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਛੁਹਾ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਨਾਓ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਮਾਲਾ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਛੁਹਾ ਕੇ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਨਾਓ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਮਾਲਾ ਦੀ ਰਸਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਆਹਿਆ ਜੋੜਾ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਔਰਤ ਜਲ, ਅਕਸ਼ਤ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਮੰਨਦਿਆਂ ਕੰਨਿਆਦਾਨ ਦੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
“ਤੁਲਸੀੰ ਹੇਮਰੂਪਾਂ ਚ ਰਤਨਰੂਪਾਂ ਚ ਮੰਜਰੀਮ।
ਭਵਮੋਕਸ਼ਪ੍ਰਦਾਂ ਤੁਭਯਮਰਪਯਾਮਿ ਹਰਿਪ੍ਰਿਯਾਮ॥”
ਫਿਰ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਨੂੰ ਮੌਲੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗਠਜੋੜਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਚੌਕੀ ਸਮੇਤ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪਰਿਕਰਮਾਵਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸੱਤ ਫੇਰਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ- ਵਰਿੰਦਾ, ਵਰਿੰਦਾਵਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਪੂਜਿਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਪਾਵਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਸਾਰਾ, ਨੰਦਿਨੀ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਜੀਵਨੀ।
ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਖੀਰ, ਮਿਠਾਈ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਲਗਾਓ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ, ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਕਪੂਰ ਜਾਂ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਆਰਤੀ ਕਰੋ। ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੁੱਲ ਲਈ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੋ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵੰਡ ਦਿਓ।
ਤੁਲਸੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਸੁਹਾਗ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਚੁੰਨੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਸੁਹਾਗਣ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਗੰਨੇ ਦਾ ਮੰਡਪ ਵੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
