Home ਧਰਮ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਤੋਂ ਸੋਹਨਾ, ਕੋਟ ਮਿਠਨ, ਸੱਖਰ, ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਲਾਰਕਾਨਾ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਠੱਟਾ, ਹਿੰਗਲਾਜ,...

ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਤੋਂ ਸੋਹਨਾ, ਕੋਟ ਮਿਠਨ, ਸੱਖਰ, ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਲਾਰਕਾਨਾ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਠੱਟਾ, ਹਿੰਗਲਾਜ, ਕਲਾਤ ਤੇ ਕੋਇਟਾ (ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ) ਤੱਕ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸਫ਼ਰ

0

ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੱਕ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਧਿਆਏ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਵੱਸਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਪਾਖੰਡਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡੀਆਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ‘ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ’ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਸੂਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਅਨਿੰਨ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ, ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਥੜੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਸੋਹਨਾ ਵਿਖੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅਸਲ ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ, ਕੋਟ ਮਿਠਨ ਵਿਖੇ ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ, ਦਹਾਰਕੀ, ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ (ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਪੀਰ‘ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ) ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਦੇ ਟਾਪੂ ‘ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਧਬੇਲਾ (ਸੱਖਰ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਸਿੰਧ ਦਾ ਪੈਰਿਸ‘ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਬੁਲਾਨੀ, ਲਾਰਕਾਨਾ, ਦਾਦੂਨਗਰ, ਨਵਾਬਸ਼ਾਹ, ਮੀਰਪੁਰ ਖ਼ਾਸ, ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਨਗਰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ (ਸਿੰਧ), ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰੀ ਠੱਟਾ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੈਂਡੇ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਹਿੰਗਲਾਜ (ਕੋਠਾ ਗੁਰੂ ਜੀ), ਕਲਾਤ (ਹਿੰਦੂ ਪੀਰ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ) ਅਤੇ ਕੋਇਟਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਿਲਗੰਜੀ ਸਾਹਿਬ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮੂਲ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਦੇ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੰਭੀਰਤਾ ਸਹਿਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਤੋਂ ਸੋਹਨਾ (ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ) ਅਤੇ ਕੋਟ ਮਿਠਨ ਵਿਖੇ ਅਸਲ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ

ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵਿਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ‘ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦਾ ਥੜਾ‘ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੇਖ਼ ਹਾਜੀ ਅਬਦੁਲ ਬੁਖ਼ਾਰੀ (ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ) ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੋਹਨਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਗੜ੍ਹ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਹ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਨੂੰ ਚਿਤਾਉਣੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਸਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਨੇ ‘ਬਗਲ ਮੇਂ ਛੁਰੀ ਮੂੰਹ ਮੇਂ ਰਾਮ ਰਾਮ‘ ਵਾਲਾ ਵਤੀਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਜਾਤਿ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ ਪਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ (ਹਾਕਮਾਂ) ਵਾਲੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਇਸ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ ਚਾਰ ਸੌ ਇਕਹੱਤਰ-ਬਹੱਤਰ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਇਸ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਬੜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:

“ਗਊ ਬਿਰਾਹਮਣ ਕਉ ਕਰੁ ਲਾਵਹੁ ਗੋਬਰਿ ਤਰਣੁ ਨ ਜਾਈ ॥ ਧੋਤੀ ਟਿਕਾ ਤੈ ਜਪਮਾਲੀ ਧਾਨੁ ਮਲੇਛਾਂ ਖਾਈ ॥ ਅੰਤਰਿ ਪੂਜਾ ਪੜਹਿ ਕਤੇਬਾ ਸੰਜਮੁ ਤੁਰਕਾ ਭਾਈ ॥ ਛੋਡੀਲੇ ਪਾਖੰਡਾ ॥ ਨਾਮਿ ਲਇਐ ਜਾਹਿ ਤਰੰਦਾ ॥੧॥ ਮਃ ੧ ॥ ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਕਰਹਿ ਨਿਵਾਜ ॥ ਛੁਰੀ ਵਗਾਇਨਿ ਤਿਨ ਗਲਿ ਤਾਗ ॥ ਤਿਨ ਘਰਿ ਬ੍ਰਹਮਣ ਪੂਰਹਿ ਨਾਦ ॥ ਉਨ੍ਹਾ ਭਿ ਆਵਹਿ ਓਈ ਸਾਦ ॥ ਕੂੜੀ ਰਾਸਿ ਕੂੜਾ ਵਾਪਾਰੁ ॥ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਕਰਹਿ ਆਹਾਰੁ ॥ ਸਰਮ ਧਰਮ ਕਾ ਡੇਰਾ ਦੂਰਿ ॥ ਨਾਨਕ ਕੂੜੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ ॥ ਮਥੈ ਟਿਕਾ ਤੇੜਿ ਧੋਤੀ ਕਖਾਈ ॥ ਹਥਿ ਛੁਰੀ ਜਗਤ ਕਾਸਾਈ ॥ ਨੀਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਰਿ ਹੋਵਹਿ ਪਰਵਾਣੁ ॥ ਮਲੇਛ ਧਾਨੁ ਲੇ ਪੂਜਹਿ ਪੁਰਾਣੁ ॥ ਅਭਾਖਿਆ ਕਾ ਕੁਠਾ ਬਕਰਾ ਖਾਣਾ ॥ ਚਉਕੇ ਉਪਰਿ ਕਿਸੈ ਨ ਜਾਣਾ ॥ ਦੇ ਕੈ ਚਉਕਾ ਕਢੀ ਕਾਰ ॥ ਉਪਰਿ ਆਇ ਬੈਠੇ ਕੂੜਿਆਰ ॥ ਮਤੁ ਭਿਟੈ ਵੇ ਮਤੁ ਭਿਟੈ ॥ ਇਹੁ ਅੰਨੁ ਅਸਾਡਾ ਫਿਟੈ ॥ ਤਨਿ ਫਿਟੈ ਫੇੜ ਕਰੇਨਿ ॥ ਮਨਿ ਜੂਠੈ ਚੁਲੀ ਭਰੇਨਿ ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਧਿਆਈਐ ॥ ਸੁਚਿ ਹੋਵੈ ਤਾ ਸਚੁ ਪਾਈਐ ॥੨॥” (ਅੰਗ-੪੭੧-੭੨)

ਸੋਹਨਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਟ ਮਿਠਨ (ਜੋ ਕਿ ਮਿਠਨ ਖ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ) ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬਰਾਂ ਪੂਜਣ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਦਿਆਂ ਸੱਚੀ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ:

“ਮੁਸਲਮਾਣੁ ਕਹਾਵਣੁ ਮੁਸਕਲੁ ਜਾ ਹੋਇ ਤਾ ਮੁਸਲਮਾਣੁ ਕਹਾਵੈ ॥” (ਅੰਗ–੧੪੧)

ਇਸ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੇ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਅਤੇ ਨੇਕ ਅਮਲ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦਰਬਾਰ, ਕੋਟ ਮਿਠਨ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਦਹਾਰਕੀ (ਸਿੰਧ) ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਪੀਰ‘ ਦੀ ਉਪਾਧੀ

ਕੋਟ ਮਿਠਨ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰ ਦਹਾਰਕੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬੜਾ ਭਰਵਾਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ:

“ਵਾਜਾ ਮਤਿ ਪਖਾਵਜੁ ਭਾਉ ॥ ਹੋਇ ਅਨੰਦੁ ਸਦਾ ਮਨਿ ਚਾਉ ॥

ਏਹਾ ਭਗਤਿ ਏਹੋ ਤਪ ਤਾਉ ॥ ਇਤੁ ਰੰਗਿ ਨਾਚਹੁ ਰਖਿ ਰਖਿ ਪਾਉ ॥” (ਅੰਗ–੩੫੦)

ਦਹਾਰਕੀ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ, ਦਹਾਰਕੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਦਹਾਰਕੀ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਵੱਸਦੇ ਨਗਰ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ (ਸਿੰਧ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਕੀਰ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ। ਇਸੇ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੀਰ‘ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਪੀਰ ਮਰਦਾਨਾ‘ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ) ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੜੇ ਅਦਬ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੱਖਰ ਨਗਰ (ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਦਾ ਟਾਪੂ) ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਧਬੇਲਾ

ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਸੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਮੀਰਪੁਰ, ਪੁਨੋ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਛੱਬੀ ਸੌ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੱਖਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਟਾਪੂ ‘ਤੇ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਹ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:

“ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਪੁਰਬ ਜਨਮ ਕੇ ਕੀਏ ॥ ਸੋ ਜਾਣੈ ਜਿਨਿ ਦਾਤੈ ਦੀਏ ॥ ਕਿਸ ਕਉ ਦੋਸੁ ਦੇਹਿ ਤੂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਹੁ ਅਪਣਾ ਕੀਆ ਕਰਾਰਾ ਹੇ ॥ ਹਉਮੈ ਮਮਤਾ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ॥ ਆਸਾ ਮਨਸਾ ਬੰਧਿ ਚਲਾਇਆ ॥ ਮੇਰੀ ਮੇਰੀ ਕਰਤ ਕਿਆ ਲੇ ਚਾਲੇ ਬਿਖੁ ਲਾਦੇ ਛਾਰ ਬਿਕਾਰਾ ਹੇ ॥” (ਅੰਗ–੧੦੩੦)

ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਈਰਖਾ, ਨਿੰਦਿਆ, ਚੁਗਲੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਸੁੱਖ ਤਾਂ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਭਿਮਾਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲ ਕੇ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਖਾਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਸ ਬੇਲਟੇ (ਟਾਪੂ) ਉੱਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਧਬੇਲਾ (ਸੱਖਰ) ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਕਾਇਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਠਹਿਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ।

‘ਸਿੰਧ ਦਾ ਪੈਰਿਸ‘ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਤਪੱਸਵੀ ਸਰਵਣ ਅਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਉਧਾਰ

ਸੱਖਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਦਰੇਹਾ, ਜਹਾਨਖਾਂ, ਲੱਖੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀਬਕੋਟ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਸਿੰਧ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਧ ਦਾ ਪੈਰਿਸ‘ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬੇ-ਔਲਾਦ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਔਲਾਦ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਰਵਣ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠਵੰਜਾ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:

“ਦੇਵਤਿਆ ਦਰਸਨ ਕੈ ਤਾਈ ਦੂਖ ਭੂਖ ਤੀਰਥ ਕੀਏ ॥ ਜੋਗੀ ਜਤੀ ਜੁਗਾਤਿ ਮਹਿ ਰਹਤੇ ਕਰਿ ਕਰਿ ਭਗਵੇ ਭੇਖ ਭਏ ॥੧॥ ਤਉ ਕਾਰਣਿ ਸਾਹਿਬਾ ਰੰਗਿ ਰਤੇ ॥ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਅਨੇਕਾ ਰੂਪ ਅਨੰਤਾ ਕਹਣੁ ਨ ਜਾਈ ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਕੇਤੇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥” (ਅੰਗ-੩੫੮)

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਤਪੱਸਵੀ ‘ਸਰਵਣ‘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਢਹਿ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਈਰਖਾਲੂ ਫ਼ਕੀਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:

“ਭੀਤਰਿ ਪੰਚ ਗੁਪਤ ਮਨਿ ਵਾਸੇ ॥ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹਹਿ ਜੈਸੇ ਭਵਹਿ ਉਦਾਸੇ ॥੧॥ ਮਨੁ ਮੇਰਾ ਦਇਆਲ ਸੇਤੀ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹੈ ॥ ਲੋਭੀ ਕਪਟੀ ਪਾਪੀ ਪਾਖੰਡੀ ਮਾਇਆ ਅਧਿਕ ਲਗੈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥” (ਅੰਗ-੩੫੯)

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵਅਰਥ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਈਰਖਾਲੂ ਫ਼ਕੀਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਆਣ ਲੱਗੇ, ਅੱਗੋਂ ਤੋਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ (ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ) ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ।

ਬੁਲਾਨੀ, ਲਾਰਕਾਨਾ ਅਤੇ ਦਾਦੂਨਗਰ ਵਿਖੇ ਜੁਲਾਹੇ ਦਾਊਦ ਦੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੇਵਾ

ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬੁਲਾਨੀ (ਸਿੰਧ) ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਨੂਰ ਨੁੱਸਰੱਤ ਨਾਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਧੀਆ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਸਚਾਈ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:

“ਨਾਨਕ ਸਾਚੇ ਕਉ ਜਾਣੁ ॥ ਜਿਤੁ ਸੇਵਿਐ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ ਤੇਰੀ ਦਰਗਹ ਚਲੈ ਮਾਣੁ ॥” (ਅੰਗ–੧੫)

ਨੂਰ ਨੁੱਸਰੱਤ ਇਸ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵਅਰਥ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਬੁਲਾਨੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਬੁਲਾਨੀ ਤੋਂ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਲਾਰਕਾਨਾ (ਸਿੰਧ) ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ (ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ) ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲਣ ਲੱਗਾ।

ਲਾਰਕਾਨਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਡੇਢ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਦਾਹ, ਮਿਹਰ, ਖ਼ੈਰਪੁਰ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ੈਰਪੁਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ) ਅਤੇ ਕੱਕੜ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਕੇ ਦਾਦੂਨਗਰ (ਸਿੰਧ) ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੋਂ ਹਾਜੀ ਮੱਕੇ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਹਾਜੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਮੱਕਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ, ਪਰੰਤੂ ਹਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਪੀਰ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਟਾਲਾ ਵੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਦਾਊਦ ਨਾਮੀ ਜੁਲਾਹੇ ਨੇ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਗਲੀਚਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁੱਤੀ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਲੀਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ-ਉੱਪਰ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦੇਓ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਓਵੇਂ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਰਮ ਸਦਕਾ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

ਨਵਾਬਸ਼ਾਹ, ਮੀਰਪੁਰ ਖ਼ਾਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ (ਸਿੰਧ) ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰੀ ਠੱਟਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ

ਦਾਦੂਨਗਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਜੋਹੀ, ਭਾਨ ਅਤੇ ਸਹਿਵਾਨ (ਸਹਿਵਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼) ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਤੇਈ ਸੌ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਨੁਸਰੱਤ‘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਵਾਬਸ਼ਾਹ (ਸਿੰਧ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਨਵਾਬਸ਼ਾਹ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।

ਨਵਾਬਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਨੂਰਾਬਾਦ, ਹਸਨ, ਬਾਖਰ, ਪੁਟੋ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਤੀਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਮੀਰਪੁਰ ਖ਼ਾਸ (ਸਿੰਧ) ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦੀ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਂਭੇ ਹੋਏ ਹਨ (ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਵਕਫ਼/ਔਕਾਫ਼ ਬੋਰਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਠਹਿਰ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਅਲਾਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਮੀਰਪੁਰ ਖ਼ਾਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਲਾਯਾਰ ਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਟਾਂਡੋ ਵਿਚਦੀ ਹੋ ਕੇ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ (ਸਿੰਧ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ‘ਨੀਰੋਂ ਕੋਟ‘ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਠੱਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਰੋਪੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਵਾਰ ਢੱਠਾ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸੌ ਸਤਵੰਜਾ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਹ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਟਰੱਸਟ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਿੰਧ) ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਕੋਟਲੀ, ਡੋਠਾਰੀ, ਹੱਜ, ਪੁਨਹਾਲ ਖ਼ਾਂ, ਝਿਰਕ, ਸ਼ੇਖਾ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤੇਈ ਸੌ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਠੱਟਾ (ਸਿੰਧ) ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਠੱਟਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਰਹੇ।

ਹਿੰਗਲਾਜ ਵਿਖੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਉਧਾਰ, ‘ਕੋਠਾ ਗੁਰੂ ਜੀ‘ ਅਤੇ ਕਲਾਤ ਤੇ ਕੋਇਟਾ (ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ) ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਠੱਟਾ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਹ ਆਸ਼ਕੀ, ਘਾਰੋ, ਧਬੇਜੀ, ਕਾਦਿਰ ਨਗਰ, ਜਾਮਕੰਡੋ, ਸ਼ਾਹ ਫ਼ੈਜ਼ਲ, ਮੋਰੀਪੁਰ, ਕਾਕਾਪੀਰ, ਗੋਠ ਹਾਜੀ, ਗੁਲਾਮ ਵਡੇਰਾ, ਨਾਕਾ, ਕਾਥੋਰ, ਮੰਡਿਆਰੀ, ਨਵਾਜ਼, ਲਿਆਰੀ, ਬਦਾਹ, ਬਰਾਡ, ਸਾਂਗਲ ਅਤੇ ਅਕੌਰ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਕੇ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਨੌਂ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਭਰਿਆ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਹਿੰਗਲਾਜ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਠੱਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਨਿਰੰਜਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਬਾਨ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੜੀ ਮੁਬਾਰਿਕ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਰਸਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰੇ ਲਈ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਕੋਹ (ਮੀਲ) ‘ਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਆਰਾਮਗਾਹਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਠੱਟਾ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਸਰਾਂ ਛੱਟਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਮਿਡੀਸਨ-ਮਿਆਨੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਇਸ ਸਰਾਂ ਦੇ ਗੋਸਾਈ ਫ਼ਕੀਰ ਹਰ ਫ਼ਕੀਰ ਯਾਤਰੀ ਕੋਲੋਂ ਸਵਾ ਦਮੜਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਸਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਉੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਲਈ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਉਪਰੰਤ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਦਮੜੀਆਂ ਲਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਪੀਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ, ਕਹਾਰਵੇਲਾ, ਉਥਰਿਆਰੀ, ਅੰਗਖੜੀਆਂ, ਚੰਦਰਕੂਪ ਅਤੇ ਕਾਠੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖੂਹੀ ਦੀਆਂ ਸਰਾਵਾਂ ਸਥਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਆਖ਼ਰੀ ਸਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਅਨੋਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਬੈਠ-ਬੈਠ ਕੇ ਇੱਕ ਸੁਰੰਘ ਵਿਚਦੀ ਲੰਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਸੁਰੰਘ ਚੌਦਾਂ ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਤਾ ਯੋਨੀ ਸੁਰੰਘ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸੁਰੰਘ ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੌਰਾਸੀ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਰੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਰਾਸੀ ਸਿੱਧਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੱਟ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ (ਕੋਠਾ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ) ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਾ ਗੱਫਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰੰਘ ਵਿਚਦੀ ਲੰਘਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂਦੇਵ ਦੇ ਕੋਠੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਸੁਰੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾ ਲੰਘਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਿੰਗਲਾਜ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਗੋਲ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸਿਆ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਗਲਾਜ ਮਾਤਾ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਏ. ਡਬਲਯੂ. ਹੱਗਜ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਦ ਕੰਟਰੀ ਆਫ਼ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ)।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠੇ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਚੱਜ ਆਚਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਪੈਂਤਾਲੀ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ:

“ਸਚੁ ਵਰਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਤੀਰਥੁ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ॥ ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ ਖਿਮਾ ਜਪਮਾਲੀ ਤੇ ਮਾਣਸ ਪਰਧਾਨ ॥ ਜੁਗਤਿ ਧੋਤੀ ਸੁਰਤਿ ਚਉਕਾ ਤਿਲਕੁ ਕਰਣੀ ਹੋਇ ॥ ਭਾਉ ਭੋਜਨੁ ਨਾਨਕਾ ਵਿਰਲਾ ਤ ਕੋਈ ਕੋਇ ॥੧॥” (ਅੰਗ-੧੨੪੫)

ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ‘ਤੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਵੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਕਾਲ-ਵੱਸ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਜੱਸ ਸਰਵਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਇਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਭਾਵਅਰਥ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਾਧੂ ਇੱਕ ਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਉੱਠੇ: “ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਹੋ“ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਟੋਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ (ਚੇਲੇ) ਬਣ ਗਿਆ ਉਹ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਅਖਵਾਉਣ ਲੱਗੇ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਿੰਗਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਊਠਾਂ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਲਾਤ (ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਚਸ਼ਮੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ‘ਹਿੰਦੂ ਪੀਰ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ‘ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਕਲਾਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਕਲਾਤ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਾਬੋ, ਮਸਤੁੰਗ ਅਤੇ ਚਿਲਟਨ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਕੋਇਟਾ (ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਤਿਲਗੰਜੀ (ਕੋਇਟਾ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਭੁਚਾਲ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਕੋਇਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਗਰਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਉੱਨੀ ਸੌ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ।

ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਮਰ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਇਸ ਦਸਵੇਂ ਭਾਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅੱਜ ਵੀ ਰਚੀ-ਮਿਚੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੋਹਨਾ ਅਤੇ ਕੋਟ ਮਿਠਨ ਵਿਖੇ ਬਾਹਰੀ ਪਾਖੰਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਹੋਵੇ, ਸੱਖਰ ਦੇ ਸਾਧਬੇਲਾ ਵਿਖੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ, ਹਿੰਗਲਾਜ ਵਿਖੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਲਾਤ ਤੇ ਕੋਇਟਾ ਵਿਖੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਅਤੇ ਤਿਲਗੰਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਅਮਿੱਟ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਸੱਚ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ।

NO COMMENTS

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Exit mobile version